Olentzero Euskal Herriko pertsonaia mitikoa da, basoko ikazkin baten itxura duena, eta abenduaren 24an menditik kalera datorrena herrietan opariak banatzeko. Tradizioan itxura honekin ageri da: gizon lodi bat da, aurpegia ikatzez zikina, txapela buruan eta pipa eskuan.

Ikertzaile gehienen ustez, Olentzeroren funts sakonena neguko solstizioan dago, eguzkia “berriro jaio” eta eguna pixkanaka luzatzen hasten den unean, hain zuzen. Olentzero zahar, lokaztu eta ikatzez zikindutako gizon gisa irudikatzeak urte zaharra adierazten du: zikloa agortuta, zaharkitua dago, eta Olentzero herrira jaisten den azken aldiz. Kristautasunak ohitura hori egokitu zuen, Olentzerori Jesusen jaiotzaren mezulari eginkizuna emanez.

Olentzeroren jatorria, beraz, Euskal Herria kristautzearen aurrekoa da, neguko solstizioaren ospakizunei lotua. Euskal mitologian, jentilak izeneko erraldoi pagano batzuk mendietan bizi ziren, gizartearen ertzean, lan fisiko gogorrak eginez (ikazkin, hargin…), eta askotan aspaldiko garaien sinbolo gisa agertzen dira. Ikertzaile askok Olentzero jentil horietako baten kristaututako bertsio gisa azaltzen dute: mendietan bakarrik bizi den erraldoi edo gizon handia, mundu zaharra irudikatzen duena eta fede berriaren etorrerarekin desagertzen dena.

Esan bezala, hasieran, Olentzero jentil edo erraldoi bezala agertu zen euskal mitologian, umeei beldurra eragiten ziena. Baina XX. mendean, Papa Noel eta Errege Magoen eragina jaso zuen, eta opariak banatzen dituen pertsonaia atsegina bilakatu. Gaur egun, Olentzero Gabon eguneko desfileko pertsonaia nagusia da. Horrez gain, egun horretan Gabon kantak kantatuz eta eskean dabiltzan taldeek Olentzeroren irudi bat eraman ohi dute.

Olentzero euskal identitatearen parte da, haurrei balioak transmititzen dizkiena, eta urtero herrietan ospatzen da desfileekin eta kantuekin. Bere historia anitzak eta jatorrizko errituek erakusten dute euskal kulturak daukan egokitzapen gaitasuna.

YouTuben dauden bertsioak:

Xirula Mirula
https://www.youtube.com/watch?v=_R6nflUeSiY
 
Oiartzungo kantu zaharrrak
https://www.youtube.com/watch?v=90tolvDgTA0
 
Pantxoa eta Peio
https://www.youtube.com/watch?v=VS64dXkNZEk
 
Txirri, Mirri eta Txiribiton
https://www.youtube.com/watch?v=HGdk_F2XjYU

XIX. eta XX. mendeetan, Olentzero pertsonaiak aldaketa sakonak izan ditu, tradizio eta gizartearen arabera egokitu delarik. XIX. mendean Olentzero pertsonaia beldurgarria, basatia eta erraldoi modukoa zen, ikazkin zakarra, mozkortia eta askotan haurrei beldurra emateko erabiltzen zutena; panpina moduan irudikatzen zen eta ez zen pertsonaia atsegin edo maitagarritzat hartzen.

XX. mendearen bigarren erdian aldaketa nabarmena gertatu zen: Olentzero maitagarri eta goxo bihurtu zen, Papá Noel edo Bizarzuriren antzera; umeei opariak banatzen hasi zen eta bere irudiaren zikintasuna eta zakarkeria alde batera geratu ziren. Jantzi dotoreagoak hartu zituen eta tipologia txukunagoa irudikatu zuen, askotan bizarrarekin, tradizioz horrela agertzen ez bazen ere. Gizartearen sekularizazioarekin batera, erlijioaren eragina gutxitu zen eta Olentzero pertsonaia kulturala eta herrikoia bihurtu zen, hainbat herritan beste elementu berritzaile batzuekin batera (adibidez, Mari Domingi lagun gisa).

Azken hamarkadetan, Olentzero kontsumismo eta ikusgarritasun festa modernoen ikur ere bihurtu da, desfile handiekin eta haurrentzako opari banaketarekin, ohitura komertzialen eraginpean. Aldi berean, protesta politikoen eta kultura-errebindikazioen protagonista ere izan da, batez ere XX. mendearen bukaeratik aurrera.